تولد مطبوعات كودك و نوجوان در ايران

نگاهی کوتاه به تاریخچه شکل‌گیری نشریات کودک و نوجوان در ایران

انتشار مطبوعات كودك و نوجوان به‌عنوان نشرياتي كه به طور مشخص، فقط براي خوانده شدن توسط كودكان يا نوجوانان توليد مي‌شوند، يك پديده دفعي و ناگهاني نبوده است بلكه همچون هر مقوله فرهنگي ديگر، ظهور و بروز آن پيامد حركتي پيوسته، زمانمند و بطئي است.

اگر با نگاهي تاريخي به قضيه نگاه كنيم اولين پرسش اين خواهد بود كه در تاريخ مطبوعات ايران اولين‌بار كجا و چگونه به كودكان اشاره شده است؟ قدم بعدي جست‌وجوي مطالب درباره كودكان و قدم‌ها يبعد جست‌وجوي نشريات درباره كودكان و نوجوانان و مسايل منسوب به آنها (همچون تعليم و تربيت) و يا نشرياتي است كه در اماكن منسوب و مربوط به كودكان و نوجوانان (همچون مدارس و آموزشگاه‌ها) انتشار يافته است.

گام بعدي يافتن نمونه‌هايي از مخاطب قرار گرفتن كودكان و نوجوانان در نشريات و يا استفاده از نوشته‌هاي آنهاست. آنگاه نوبت به نشرياتي مي‌رسد كه قسمت اعظم مطالب آنها به طور پيوسته براي مخاطبان كودك يا نوجوان تنظيم مي‌شده است. در جست‌وجوي گام به گام در ميان نشرياتي كه طي هفتاد و دو سال پيش از صدور فرمان مشروطه در خاك ايران به چاپ رسيده‌اند كليه نمونه‌هاي مورد نظر يافت خواهد شد.

اولين پيش‌شماره (طليعه)، اولين نشريه ايراني كه امروز با نام كاغذ اخبار از آن ياد مي‌كنيم و در سال 1252 قمري، دوران سلطنت محمدشاه قاجار منتشر شده، اشاره‌اي كوتاه به كودكان دارد. در ميان اقدامات حضرت شاهنشاه چنين آمده كه پس از كشتار و سركوبي طايفه تركمن گوگلان و يموت، زنان و اطفال آنان به اجبار به دارالخلافه (تهران) كوچانده شده‌اند. كاغذ اخبار حداقل سه سال به صورت ماهانه منتشر شده است. اما شماره‌ها و نوشته‌هاي بسيار محدود و پراكنده‌اي از آن باقي مانده است كه در آنها مي‌توان مطلبي درباره شاهزادگان كودك و نوجوان وليم (ويليام) چهارم در «دارالملك لندن» و خبري درباره «مدرسه بزرگ پترزبورگ كه جوانان را علم معدن مي‌آموزند» يافت. (گفتني است حدود شصت سال قبل از چاپ اولين مطبوعات ايراني و هم‌عصر با زنديان، چاپ مطالب فارسي در روزنامه‌هاي هند و سپس انتشار روزنامه‌هاي تمام فارسي در آن كشور آغاز شده بود و در آن نشريات نيز گهگاه اشاراتي به كودكان يافت مي‌شود. مثل خبر تجاوز يك تاجر انگليسي به يك دختر هندو كه در سلطان‌الاخبار آمده است. يا آگهي استخدام معلم عربي و فارسي در يك مدرسه انگليسي كه در جام جهان‌نما آمده است و يا خبر جشن تولد يك كودك درباري در سراج‌الاخبار و شعري كه اسدالله خان غالب، شاعر مشهور آن زمان به اين مناسبت سروده بوده است).

توجه جدي و دايمي به اخبار مربوط به كودكان و نوجوانان را مي‌توان در روزنامه‌ وقايع اتفاقيه دومين نشريه فارسي (و سومين نشريه) ايران يافت. اين نشريه به طور ثابت و مستمر اخبار مدرسه دارالفنون (كه به طور ثابت و مستمر اخبار مدرسه دارالفنون (كه دانش‌آموزان آن نوجوان بوده‌اند)، اخبار بيماري‌هاي اطفال و آبله‌كوبي آنان، اخبار مربوط به كودكان خارجي،‌ اخبار مربوط به حوادث كودكان، كودكان بزهكار و حتي اخبار و آگهي‌هاي كتاب كودك را درج مي‌كرد.

از نشان رسمي كشور ايران (شير و خورشيد) كه بگذريم اولين تصوير مطبوعات ايران مربوط به كودكان است. در شماره 471 روزنامه وقايع اتفاقيه (كه در آن شماره با نام وقايع منتشر شده بود) مورخ 28 محرم 1277، تصويري از جان به سلامت بردن معجزه‌آساي يك كودك در مجلس تعزيه ترسيم شده است. در سال 1288 قمي در سي و دومين شماره روزنامه ايران براي اولين‌بار تصوير دو دختربچه در لوگوي روزنامه در كنار شيروخورشيد رسم شد. در شماره 45 روزنامه علمي كه سال 1295 قمري منتشر شد نيز براي اولين‌بار تصوير مستقل يك كودك (دختري در حال تاب‌بازي) به چاپ رسيد.

  نكته قابل توجه ديگر اينكه اولين دستور رسمي مميزي در ايران با توجيه حفظ سلامت اخلاقي كودكان صادر شده است. در اين فرمان كه در رجب سال 1280 از سوي ناصرالدين شاه خطاب به صنيع الملك (برادر كمال‌الملك) صادر شده بود، درباره مطالبي كه «گوشزد اطفال» مي‌شود اظهار نگراني شده و آمده: «خاصه اطفال كه از مبادي احوال به خواندن اين حكايات نامربوط مي‌شدند و اين روايات منطبعه غيرمستحسنه در جبلت ايشان كالنقشي في الحجر مركوز... مي‌گرديد و... در گردآب هواجس نفساني و وسواس شيطاني غوطه‌ور مي‌گشتند...»

اولين نشريه در ايران كه در يك مكان آموزشي منتشر شد،‌ دومين نشريه ايران و اولين نشريه غيرفارسي ايران با نام زاهر يرادي باهرا بود كه سال 1265 قمري در اروميه به زبان و خط آسوري توسط مدير و معلمان مدرسه آمريكايي اروميه منتشر شد. جاستين پركينز، سردبير اين نشريه يك كشيش و ميسيونر پروتستان بود كه اولين مدرسه مدرن ايران را در عهد محمدشاه قاجار در اروميه براي آسوريان بنيان گذاشت. زاهر يرادي باهرا داراي مطالب بسياري درباره مدرسه و تعليم و تربيت و همچنين استفاده دانش‌آموزان مدرسه آمريكايي بود.

روزنامه علميه دولت عليه ايران هك سال 1280 انتشار خود را آغاز كرده بود در مدرسه دارالفنون تهيه و منتشر مي‌شده است. گرچه نمي‌توان آن را يك نشريه آموزشگاهي دانست.

اولين مطالب درباره تعليم و تربيت و لزوم تربيت اطفال را ميرزا تقي كاشاني، معروف به حكيم‌باشي در روزنامه المنطبعه في الفارس (1289 ق شيراز) و فرهنگ (1296 ق اصفهان) نوشت. بسياري از مطالب او در كتابي به نام «رساله در تربيت اطفال» گردآوري و منتشر شد.

«روزنامه نظاميه علميه و ادبيه»، اولين نشريه آموزشگاهي ايران به زبان فارسي است. اين روزناهم در سال 1293 در مدرسه نظامي اتاماژور در تهران انتشار يافت. ضمنا اين نشريه براي اولين بار زبان فارسي ساده و غيراديبانه را به كار برده كه دليل آن سن كم آموزش‌گيرندگان مدرسه و مخاطبان نشريه بوده است.

روزنامه علميه كه در همان سال منتشر شد به اخبار آموزشگاهي توجه ويژه‌اي داشت. اين نشريه براي اولين بار به چاپ نوشته‌هاي نويسندگان نوجوان و نوقلم مبادرت ورزيد. در همين نشريه براي اولين بار در ابتداي مطلبي به مخاطب نوجوان آن تصريح شد:

«... بنابراين رساله در علوم طبيعي كه بعضي مطالب مختصره هيات نيز ضميمه آن است به زبان اطفال از مصنفات حكماي فرانسه را ترجمه كرده در اين روزناهم مي‌انگارد كه به جهت عدم اطلاع نيز با اطفال هم‌حال‌اند. از نيل اين فوايد تمتعي نيكو و حظي درست حاصل نمايند.

اين سبك تعليم و تعلم را فيلسوفان فرنگ محض تسهيل علم و رغبت اطفال به فهم حقايق و كشف مطالب اختراع كرده‌اند و ابتدا از بيان اصطلاحات علميه اجتناب نموده كه ذهن مبتديان مشوش نشود و روشي را پيش گرفته كه اطفال را مايل به سوال مي‌نمايد و جوابي به ايشان مي‌دهند كه موجب بصيرت و استيناس (انس گرفتن) ايشان به مطالب علمي مي‌شوند. پس از آنكه انسي گرفتند و وسعيت در خيال ايشان پيدا شد آن وقت به ايراد اصطلاحات مي‌پردازند و اين رساله سوال و جواب دو نفر شاگرد و يك نفر معلم است و چون مترجم آن ميرزا كاظم معلم علوم طبيعي و شيمي است كه در مدرسه مباركه دارالفنون به تعلم و تعليم متعلمين مشغول است سوال را از قول احمد و محمود پسرهاي مشاراليه مي‌نماييم و جواب را از قول خود مشاراليه و در هر نمره از اين روزنامه فقراتي را به قدر گنجايش از مطالب دو علم مسطور درج مي‌نماييم. انشاءالله صحبت ساده طبيعي و هيات به زبان اطفال...» (روزنامه علمي. ش3. دوشنبه 14 محرم 1294 ق)

روزنامه دانش، رسما ارگان مدرسه دارالفنون بود. اين نشريه سال 1299 منتشر شد و «از احوال معلمين و متعلمين» سخن مي‌گفت. دانش اولين نشريه ايران است كه آگهي‌هايش رايگان بود.

ورقه ماه دارالفنون تبريز، ‌مصداق كامل يك نشريه آموزشگاهي و نشريه داخلي يك مدرسه به شمار مي‌آيد. اين دارالفنون شامل مدارس ابتدايي و متوسطه بود. ورقه ماه دارالفنون تبريز سال 1311 منتشر شد و در هر شماره آن حديثي درباره فضيلت علم‌آموزي درج مي‌شد. سردبير اين نشريه ايرج ميرزا بود كه با امضا صدرالشعرا نشريه را تهيه مي‌كرد. اين نشريه «براي هشياري ابناء وطن» منتشر مي‌شد و تمام مطالب آن را اخبار داخلي مدرسه تشكيل مي‌داد. در شماره سوم اين نشريه چنين مي‌خوانيم:

«هر كسي از مطالب علميه و نكات ذوقيه كه اسباب مزيد شوق شاگردان مدرسه و مايه حصول بصيرت و استفاده باشد و بخواهد كه نشر كند براي مدير اين ورقه مظفريه بفرستد با كمال امتنان پذيرفته خواهد شد و به تصديق رييس به حليه طبع خواهد رسيد.»

اين نشريه به‌عنوان اولين نشريه خاص دانش‌آموزان در ايران تناه چهار شماره منتشر شد.

نشريه ناصري تبريز توسط ميرزا محمد نديم‌باشي (نديم مخصوص مظفرالدين ميرزا وليعهد) منتشر مي‌شد. انتشار اين نشريه از سال 1311 قمري آغاز شد و محل انتشار اين نشريه از سال 1311 قمري آغاز شد و محل انتشار آن مدرسه مباركه مظفريه تبريز بود. ناصري اولين نشريه ايران است كه براي مدارس به طور رسمي تخفيف قايل شد: «از مدارس و مكاتب نصف قيمت مطالبه مي‌شود» در اين نشريه اخبار آموزشي و اخبار كتاب‌هاي كودك و نوجوان درج مي‌شد.

در دوره مظفرالدين شاه،‌ تعداد نشريات دانش‌آموزي و آموزشگاهي فزوني گرفت. تربيت كه اولين نشريه خصوصي و اولين نشريه روزانه (روزنامه) ايران بود و توسط ميرزا محمدحسين فروغي اصفهاني تهيه مي‌شد و مملو از اخبارمداري و تعليم و تربيت و مقالاتي در اين باره بود. همچنين به طور جدي درباره ادبيات كودك و خواندني‌هاي كودك صحبت مي‌كرد. ضمنا اين نشريه در بسياري از مدارس به‌عنوان متن درسي و كمك‌درسي خوانده مي‌شد.

روزنامه الحديد (تبريز 1315)، پايلاك گاتيزاك (1315، تبريز، به زبان ارمني)، ادب (1316، تبريز)، كمال (1317، تبريز)، فلاحت مظفري (1318، تهران)، معرفت (1319، تبريز)، نوروز (1320، تهران، مكتب (1323، تهران،‌ ميرزا حسن رشديه)، نشريات آموزشگاهي ايران در دوره مظفري بودند. پايلاك گاتيزاك، كمال، نوروز عمدتا براي استفاده دانش‌آموزان تهيه و منتشر مي‌شدند.

و حالا بعد از سال‌ها، نشریات بسیار و جشنواره‌های سالانه

 نشريه معارف كه سال 1316 در تهران منتشر شد، ‌ارگان انجمن معارف و به طور صددرصد نشريه‌اي درباره كودكان و تعليم و تربيت بود. ادب كه توسط اديب‌الممالك فراهاني نوشته مي‌شد در ادامه انتشار خود در مشهد و تهران به طور جدي به مسايل كودكان و حقوق ايشان توجه مي‌كرد و سعي در جذب مخاطبان نوجوان داشت. مطالب كمال،‌ بخشي درباره دانش‌آموزان، برخي براي ايشان و خطاب به آنان و بخشي هم نوشته آنان بود. نوروز هم تركيبي از مطالب درباره و براي دانش‌آموزان بود، بخش عمده‌اي از خوانندگان دعوه‌أالحق (1321، تهران)‌ دانش‌آموزان بودند و در حديد (1323، تبريز) بسياري از مطالب خطاب به دانش‌آموزان و براي ايشان بود.

برخي از اين نشريات مثل دانش و ورقه ماه دارالفنون تبريز رايگان بودند. برخي هم مثل ناصري،‌ ادب مشهد، ادب تهران، نوروز و دعوه الحق براي مدارس و دانش‌آموزان تخفيف رسمي قايل شده بودند.

سیدعلی کاشفی خوانساری ، سایت شهرزاد

kashefi@shahrzadclub.com