اندر حكايت تعطيلات نشريات كودك و نوجوان

مطبوعات کودک و نوجوان، روزگار خوشی ندارند. «بچه‌ها گل‌آقا»، هم‌زمان با تعطیلی و تغییر رویه در انتشار تمامی مطبوعات موسسه گل‌آقا، به دیار باقی رفت. ضمیمه کودک و نوجوان «دنیای تصویر»، با توقیف این نشریه سینمایی، به تعلیق درآمد. و روزنامه‌های نوظهور، مانند گذشته دیگر رغبتی برای انتشار ضمیمه‌های ویژه کودکان ندارند. به این‌ها، مشکلات مالی نشریات خصوصی را نیز بیفزایید، که اوقات دست‌اندرکاران آن را با کابوس تعطیلی تلخ کرده است.نوشته پیش‌ رو،نگاهی کلی دارد به مقوله «تعطیل» شدن مطبوعات کودک و نوجوان در سال‌های اخیر، تا پایان سال 1386.

لازم نيست شما حتماً يكي از اهالي خيابان مطبوعات كودك و نوجوان باشيد تا حس كنيد در حال حاضر سوت و كورترين دوران خود را مي‌گذراند. همين قدر كه از اين خيابان رد شويد، حيرت مي‌كنيد از اين همه سكوت. بخشي از اين سكوت به شرايط ويژه زمان ما برمي‌گردد كه در اين شرايط، مطبوعات كودك و نوجوان نيز بخشي از يك ركود بزرگتر مطبوعاتي بلكه فرهنگي است و بخش ديگر آن به ذات اين نوع از مطبوعات برمي‌گردد كه سودآور نيست و بدون حمايت، قدرت قد راست كردن ندارد.

آنها که نیامده رفتند

بنا به مقدمه بالا، جاي تعجب ندارد اگر بدانيم بعد از انقلاب بيش از 150 نشريه كودك و نوجوان منتشر شده كه طول عمر اغلب آنها كمتر از دو سال بوده است. حال اگر بخواهيم از نشرياتي ياد كنيم كه عمر آنها كمتر از يك سال يا حتي چند ماه بوده دقيقاً مي‌توانيم حكم بدهيم كه بسياري از اين نشريات ـ خواسته يا ناخواسته ـ منتشر شده‌اند كه تعطيل شوند؛

نشرياتي مانند: شب تاب (تنها سه شماره به صورت آزمايشي در سال 1376 به سردبيري طاهره ايبد منتشر شد)، ماهنامه شبستان (هشتمين و آخرين شماره آن در شهريور 1378 منتشر شد)، مخبر نوجوان (در سال 1367 يک شماره از آن منتشر شد)، مخبر نونهالان (در سال 1364 يک شماره از آن منتشر شد)، کاوش (10 شماره از آن به سردبيري اسماعيل عباسي از تابستان 1365 تا بهمن و اسفند 1370 منتشر شد)، کوشش (از سال 1367 هشت شماره از آن تا دي ماه 1370 از سوي کانون پرورش فکري کودکان و نوجوانان به سردبيري جمال‌الدين اکرمي منتشر شد)،

گل‌هاي پرپر شده انقلاب (يک شماره از آن در سال 1358 از سوي کميته امداد امام خميني انتشار يافت)، پيک دانش‌آموز (اين نشريه قبل از انقلاب منتشر مي‌شد و بعد از انقلاب در مهر ماه 1358 يک شماره از آن منتشر شد)، جنگ رويش (انتشار آن از سال 1368 آغاز شد و در تابستان 1370 متوقف شد. کلاً 2 شماره از آن بيرون آمد)،

جوانه‌ هنر (اين نشريه ويژه‌نامه اولين جشنواره ‌هنري دانش‌آموزان برگزيده سراسر کشور بود و يک شماره از آن در مرداد 1371 منتشر شد)، بچه‌هاي ترکمن صحرا (انتشار اين نشريه از فروردين 1360 آغاز شد و تا شهريور 1361 ادامه داشت. کلاً 6 شماره از آن از سوي کانون پرورش فکري کودکان و نوجوانان منتشر شد)، دانش‌آموز (انتشار اين نشريه از سال 1343 آغاز شد. بعد از انقلاب در سال تحصيلي 59-58 يک شماره از آن بيرون آمد ـ شماره1، مهر ماه ـ و در سال تحصيلي 60-59 سه شماره از آن تا آذر ماه منتشر شد)، نوآموز (اين نشريه وابسته به دفتر کمک آموزشي و کتابخانه‌هاي وزارت آموزش و پرورش ـ نام قديم انتشارات کمک آموزشي ـ بود و سه شماره از آن در سال تحصيلي 59، 58 ـ مهر، آبان، آذر ـ منتشر شد)

ماهنامه بچه‌هاي زمين (دو شماره از آن در بهمن 1378 و اسفند 1378 و فروردين 79 منتشر شد)، پويه (نشریه‌ای که قبل از انقلاب به چاپ مي‌رسيد و انتشار آن در سال 1360 متوقف شد. در دوره جديد از اين نشريه تنها سه شماره به سردبیری مصطفی رحماندوست منتشر شد. مهر و آذر 1359 و فروردين 1360). و به اينها اضافه كنيد ده‌ها نشريه ديگري را كه در گوشه و كنار منتشر نشده تعطيل شدند. و آن قدر اين روند مرسوم و معمول است كه به سراغ هر مطبوعاتي كودك و نوجواني كه بروي در خاطراتش چندين و چند نشريه را سراغ دارد كه تعطيل شده‌اند.

سیاست بزرگ و کوچک نمی‌شناسد

سیاست به شدت برای حال و هوای مطبوعات کودک و نوجوان مسموم است و مدام آن را بی‌جرم و گناه، به خاک می‌اندازد. بعضي از نشريه‌هاي كودك و نوجوان وابسته به روزنامه‌ها يا مجلات هستند ـ حالا يا به صورت مستقل يا به شكل ضميمه ـ و بالطبع هر بلاي سیاسي سر روزنامه بيايد، سر آنها هم خواهد آمد. بعضی‌ها هم به جایی وابسته‌اند و تا آنجا بخواهد هستند و تغییر سیاست‌ها برای بچه‌ها هم که از این بازی باید دور نگه داشته شوند، تعیین کننده است. از آن جمله مي‌توان اشاره كرد به: بچه‌هاي شرق وابسته به روزنامه شرق كه اولين شماره آن 18 آذر ماه 1382 منتشر شد و از سال 1384 به صورت مستقل درآمد؛ هفته‌نامه سيب، ضميمه روزنامه نوروز كه تا تعطيلي روزنامه نوروز چاپ آن ادامه يافت؛ پرستو، ضميمه بچه‌هاي زمين که خود بچه‌هاي زمين زاییده برنامه‌های گفت‌و‌گوی تمدن‌ها در دوره خاتمی بود؛ روزنامه آفتابگردان ضميمه همشهري كه خودش پنجشنبه‌ها يك ضميمه داشت به نام غنچه و پس از تغییراتی در روزنامه همشهری تعطیل شد؛ گلبرگ بچه‌ها ضميمه روزنامه سلام؛ مجله در مجله ضميمه سروش نوجوان و خود سروش نوجوان هم قربانی بازی‌های سیاسی شد.

خاطره‌های تعطیل

 در ميان نشريات تعطيل شده نشرياتي ديرپا وجود دارد كه مدت‌ها خاطره و ذهن كودكان و نوجوانان را تسخير كرده‌اند و بعد از دستيابي به موفقيت ناچار به تعطيلي شده‌اند. شايد معروف‌ترين، خاطره انگيزترين و پرطرفدارترين نشريه‌اي كه تعطيل شد، نشريه سروش نوجوان بود كه اولين شماره‌اش با تبليغات تلويزيوني در فروردين 1367 منتشر شد و بسيار سريع توانست جاي خود را باز كند. قيصر امين پور، فريدون عموزاده خليلي و بيوک ملکي سردبيران آن بودند كه بعدها فريدون عموزاده خليلي از شوراي سردبيري کناره گرفت. در سال 1382 قيصر امين پور و بيوک ملکي در پي تغييرات سياسي استعفا کردند و محمدرضا سرشار سردبير اين مجله شد، و مسلم بود كه چنين تغييري راهي جز تعطيلي سروش نوجوان ندارد.

سوره نوجوانان يكي ديگر از اين مجلات بود كه در طول انتشار خود دو سردبير داشت: محمدرضا سرشار، محمدميرکياني. انتشار اين نشريه از مهر ماه سال 1369 آغاز شد و تا شماره 18 به صورت ماهنامه و از آن به بعد به صورت دو هفته نامه انتشار يافت. در سال 1373 انتشار آن متوقف شد. آخرين شماره آن، شماره 88 بود.

روزنامه آفتابگردان نيز اولين روزنامه نوجوانان ايران بود. انتشار اين نشريه به سردبيري فريدون عموزاده خليلي از سال 1373 آغاز و در سال 1376 متوقف شد. کلاً 816 شماره از اين روزنامه، انتشار يافت و پيش از آن که به صورت روزنامه منتشر شود، هفته‌نامه بود. هفته نامه آفتابگردان انتشار خود را، پنجشنبه، 27 اسفند 1371 آغاز کرد و تا 12 اسفند 1372 ادامه داد. از 18 تير 1373 به صورت روزنامه در آمد. 27 شماره از نشريه آفتابگردان نيز به صورت آزمايشي در روزهاي مختلف در طي اسفند 72 تا تير 73 بيرون آمد تا اين كه انتشارش به صورت روزنامه تغيير يافت.

هفته نامه پندار نیز اگرچه در سطح عمومی چندان مطرح نبود ـ چون اصلاً روی دکه‌ها نمی‌رفت ـ اما از آن جا که در بین دانش‌آموزان در مدارس پخش می‌شد، طرفداران زیادی در بین دانش‌آموزان داشت. اين نشريه فروردين سال 1381 با کمک سازمان دانش‌آموزي کار خود را آغاز کرد و ارديبهشت‌ماه سال 1383 به دليل عدم حمايت سازمان دانش‌آموزي تعطيل شد. سردبيران این نشریه ابتدا علي اصغر سيدآبادي، وحيد طوفاني، فريدون عموزاده خليلي و مناف يحيي پور بودند. از شماره 60 تا شماره 66 تغيير و تحولاتي در اين نشريه به وجود آمد و شوراي سردبيري آن تغيير يافت به: وحيد طوفاني، مصطفي خرامان، فريدون عموزاده خليلي. از شماره 66 باز هم شوراي سردبيري پندار اين گونه تغيير يافت: وحيد طوفاني، مصطفي خرامان، فريدون عموزاده خليلي، علي اصغر سيدآبادي، مير رحيم حسيني.

ماهنامه باران نیز از نشریات پر خاطره کودک و نوجوان است که به سردبیری حسن احمدي از سال 1373 فعاليت خود را آغاز کرد؛ اما 6 سال بعد در خرداد 1379 در شماره 72 متوقف ماند. این توقف سال بعد شکسته شد و از تير 1380 باران دوباره حيات خود را بازيافت.

به آنها که مانده اند، تبریک!

بحث بر سر نشریات تعطیل شده است؛ اما خوب است یادی هم بکنیم از نشریات کودک و نوجوانی که سال‌هاست منتشر می‌شوند و آرزوی ما هم برقراری آنهاست. باید به اين نشريات تبريك گفت. این که این نشریات حامیان بسیار خوبی برای تداوم حیات دارند دلیل خوبی برای برقراری آنهاست؛ اما یادمان باشد عوامل بسیار زیادی وجود دارد که هر لحظه می‌تواند یک نشریه را تعطیل کند و باید خدا را شکر کنیم که این عوامل هنوز به سراغ نشریات سر پا نرفته‌اند. نشریاتی مثل کیهان بچه‌ها که قدیمی‌ترین نشریه کودک و نوجوان است و انتشارش از سال 1335 آغاز شده و همچنان ادامه دارد.

ماهنامه سلام بچه‌ها که اولين شماره‌اش در فروردين 1369 منتشر شد، همچنین پوپک که خواهر کوچکتر آن است. شاهد کودک و نوجوان که انتشارش از سال 1365 آغاز شده؛ هفته نامه دوچرخه(ضميمه روزنامه ‌همشهري) که حتی بعد از جدایی موسس آن فريدون عموزاده خليلي، با سردبیری ليلا رستگار به کار خود ادامه داد (شاید هنوز بعضی یادشان باشد که پس از پيروزي آبادگران در انتخابات شوراي شهر تهران در سال 1381،  فريدون عموزاده خليلي از کار در دوچرخه کناره گرفت و ليلا رستگار سردبير آن شد). انتشار اين هفته نامه از پنج شنبه، 10 دي ماه 1379 آغاز شد و همچنان ادامه دارد. مجموعه مجلات رشد شامل رشد جوان، رشد دانش‌آموز، رشد کودک، رشد نوآموز و رشد نوجوان. تاریخ انتشار رشد دانش‌آموز، رشد نوآموز و رشد نوجوان به سال 1361 برمی گردد اما انتشار رشد جوان از آذر ماه سال 63 و انتشار رشد کودک از سال 1372 آغاز شد.

آیا هنوز هستند؟

نشریاتی هم هستند که در زمان فعالیت مطبوعاتی من در حوزه کودک و نوجوان هنوز پابرجا بودند اما نمی‌دانم هنوز هستند یا نه، مثل کودکان مسلمان بلوچ که اطلاع دقیق ندارم اما نشنیده‌ام تعطیل شده باشد، و اتفاقاً یکی از قدیمی‌ترین نشریات کودک و نوجوان محلی است که از سال 1359 منتشر می‌شود و گسترده توزيعش استان سيستان و بلوچستان است. نهال انقلاب که از سال 1360 منتشر مي‌شود. ماهنامه باران که از تير 1380 دوباره حيات خود را بازيافت. فصلنامه استعدادهاي درخشان که در سال 1371 انتشار يافت. دو ماهنامه قرآنی بشارت که اولين شماره اش در مهر و آبان 1376 منتشر شد. به کودکان بياموزيم که از سال 1373 منتشر می شود. ماهنامه جهاد روستا که از سال 1358 منتشر مي‌شود. هفته‌نامه های دوست کودکان و دوست نوجوان، مجله کارتونی ساحل که اولين شماره اين نشريه در دي ماه 1378 منتشر شد. عروسک سخنگو که نخست با نام کلمه به چاپ مي رسيد و انتشار محدود آن از سال 1368 آغاز شد. دو ماهنامه موعود جوان که اولين شماره خود را در آذر و دي 1378 منتشر کرد و خیلی نشریات دیگر که من یادم نیست.

سایت شهرزاد، مهدی طهوری 

mahdi.tahuri@gmail.com